..

Οι πέντε μείζονες ψυχαναλύσεις του Ζίγμουντ Φρόιντ
Μια σειρά μαθημάτων στο Κέντρο Ψυχαναλυτικών Ερευνών

Όπως έχει ανακοινωθεί στο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα του ΚΨΕ για το 2024-25, θα γίνουν εφέτος πέντε μαθήματα εισαγωγής στις ισάριθμες διάσημες κλινικές περιπτώσεις που ανέλυσε και κατέγραψε ο Ζίγκμουντ Φρόιντ. Πρόκειται για μνημεία προσέγγισης του ανθρώπινου ψυχισμού και αστείρευτη πηγή έμπνευσης για τους ψυχαναλυτές, και όχι μόνο. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο φιλόσοφος Αλέν Μπαντιού: «Φρονώ ότι η συλλογή με τίτλο Πέντε ψυχαναλύσεις αποτελεί ένα από τα μείζονα βιβλία του 20ου αιώνα. Είναι αριστούργημα από κάθε άποψη: επινοητικότητα, τόλμη, λογοτεχνικός οίστρος, ευφυΐα εκθαμβωτική. Τα κείμενα αυτά μπορούν να διαβαστούν ως κορυφαία προϊόντα του ανθρώπινου πνεύματος, ως δημιουργήματα εκπληκτικής ενάργειας, ανεξαρτήτως του ενδιαφέροντος που έχει κανείς για την ψυχαναλυτική σχολαστικότητα» (Βλ. Fort-Da, 4, σ. 168). Όποιος μάλιστα ενδιαφέρεται για την ψυχαναλυτική σχολαστικότητα λακανικού προσανατολισμού οφείλει να είναι σε μέγιστο βαθμό εξοικειωμένος με αυτά τα κείμενα.
(Βλάσης Σκολίδης, οργανωτικός υπεύθυνος)

Δευτέρα 17 Φεβρουαρίου 2025, ώρα 20.30 – 23.00 

Γιώργος Μητρόπουλος, Ο άνθρωπος με τους λύκους

Ο Άνθρωπος με τους λύκους ή Βόλφσμαν είναι το μεγαλύτερο σε έκταση και καλύτερα επεξεργασμένο ιστορικό ασθενείας του Φρόιντ. 

Ο Βόλφσμαν ήταν ένας νεαρός Ρώσος ευγενής, ο οποίος, αφού ζήτησε μάταια από τους ψυχιάτρους της εποχής να τον βοηθήσουν να απαλλαγεί από τα ψυχικά του συμπτώματα, κατέφυγε τελικά στον Φρόιντ για να πει: «δεν μπορώ να ζω πια έτσι». Την φράση αυτή είχε ακούσει να την λέει η μητέρα του, και η ταύτιση με την μητέρα συνδεόταν με την εκ μέρους του ασυνείδητη απόρριψη του ευνουχισμού. Η παιδική νεύρωση του Βόλφσμαν πέρασε από ορισμένα διακριτά στάδια: εκδηλώθηκε αρχικά ως ζωοφοβία και άγχος, για να πάρει αργότερα την μορφή των ψυχαναγκασμών. Καθοριστική υπήρξε η αποπλάνηση εκ μέρους της μεγαλύτερης αδελφής σε μικρή ηλικία, η οποία έθεσε για τον ίδιο το ζήτημα της ανδρικής του αυτοεκτίμησης. 

Όμως, σύμφωνα με την κατασκευή του Φρόιντ, η παιδική ηλικία τού Βόλφσμαν χωρίστηκε στα δύο όχι από ένα εξωτερικό περιστατικό, αλλά από ένα όνειρο, το οποίο προκάλεσε στο παιδί μια αφύπνιση του άγχους. Πρόκειται για ένα όνειρο με λύκους, το οποίο ο Φρόιντ θα ερμηνεύσει με σχολαστικότητα για να δείξει πώς το όνειρο επανέφερε στην επικαιρότητα μια πολύ πρώιμη και ανεπεξέργαστη ανάμνηση: την «πρωταρχική σκηνή» της συνουσίας των γονέων. Αλλά το όνειρο ενεργοποίησε το άγχος, στο βαθμό που η απωθημένη εικόνα θεμελίωνε την πεποίθηση για την ύπαρξη του ευνουχισμού· συγχρόνως, επέδρασε στην σεξουαλική ανάπτυξη του υποκειμένου λειτουργώντας εκ των υστέρων σαν μια δεύτερη αποπλάνηση. 

Ο Φρόιντ θεωρούσε ότι η περίπτωση Βόλφσμαν αποδεικνύει τη σημασία της παιδικής νεύρωσης και το γεγονός ότι η τελευταία καθορίζει στο ενήλικο άτομο όχι μόνο τη νεύρωση αλλά και τις αποτυχίες της ζωής. Ο Λακάν αφιέρωσε στον Βόλφσμαν ένα πρώιμο σεμινάριό του, ενώ στο 10ο Σεμινάριο, Το Άγχος, αναφέρθηκε εκτενώς στο όνειρο με τους λύκους αναδεικνύοντάς το σε υπόδειγμα ανάδυσης του βλέμματος ως αντικειμένου α που προκαλεί άγχος. 

Βιβλιογραφία

1. Σίγκμουντ Φρόυντ, «Από την ιστορία μιας παιδικής νεύρωσης. Ο Βόλφσμαν», μτφρ. Λ. Αναγνώστου, στο Πέντε ιστορικά ασθενείας, Επίκουρος, 2014, σ. 457-589. 

2. Ζακ Λακάν, Το Σεμινάριο. 10ο Βιβλίο. Το άγχος, σύνταξη κειμ. Ζ.-Α. Μιλέρ, επιμ. Νασία Λινάρδου, Εκκρεμές, 2024, ιδίως το κεφάλαιο ΧΙΧ, «Ο φαλλός φευγαλέος», κ.ά.

3. Jacques Lacan, «Sur l’Homme aux loups», στο Aux confins du Séminaire, Navarin, 2021.

4. Jacques-Alain Miller, «L’Homme aux loups », La Cause Freudienne, 72, σσ. 79-132, και 73, 2009/3, σσ. 64-117. Το εκτενές αυτό σεμινάριο έχει μεταφραστεί και μελετηθεί στο πλαίσιο της Κλινικής Ομάδας του ΚΨΕ και είναι προς το παρόν διαθέσιμο σε ψηφιακή μορφή.

5. Agnès Aflalo, «L’Homme aux loups avec Freud», La Cause du Désir, 108, 2021/2, σσ. 72-77. Διαθέσιμο στο διαδίκτυο.

6. Sophie Marret-Maleval, «Les objets de l’Homme aux loups», La Cause freudienne, 68, 2008/1, σσ. 194-200. Διαθέσιμο στο διαδίκτυο.

Περιμέναμε και εργαστήκαμε επί 5 χρόνια χρόνια μέχρι επιτέλους να βγει το διπλό αυτό τεύχος του περιοδικού αληthεια. Και να που το κρατάμε στα χέρια μας. Με θέματα που, όπως πάντα, αφουγκράζονται το σήμερα: 

• Αφιέρωμα στην τρανς χειραφέτηση: το άρθρο του ψυχαναλυτή Ζακ-Αλέν Μιλέρ για την υπακοή στο τρανς φαινόμενο, άρθρο που συντάραξε τον ψυχαναλυτικό κόσμο όταν δημοσιεύτηκε· καθώς και το σημαντικό συναφές άρθρο του ψυχαναλυτή Ζαν-Κλωντ Μαλβάλ
• Αφιέρωμα στην εικόνα και το βλέμμα: Κείμενα από τον χώρο της ψυχανάλυσης, της φιλοσοφίας και της τέχνης
• Αφιέρωμα στην Αντιγόνη-Αντιγόνες: Συνέχεια του αφιερώματος που φιλοξενήθηκε στο τεύχος 10, με πυξίδα την ψυχαναλυτική ηθική που ο Ζακ Λακάν ανέπτυξε στο 7ο Σεμινάριό του
• Και πολλά άλλα κείμενα που καλύπτουν μια ευρεία θεματική ψυχαναλυτική και μη.

Παρακολουθείστε την παρέμβαση του Γιώργου Μητρόπουλου ΕΔΩ   

Βρείτε το 1ο τεύχος σε μορφή PDF ΕΔΩ

Θέμα του συνεδρίου "Κλινική του Βλέμματος". Το συνέδριο θα γίνει στο Δουβλίνο, 11-12 Μαΐου 2024.

"Κλινική του Βλέμματος"

Εδώ μπορείτε να διαβάσετε και να κατεβάσετε το άρθρο σε μορφή PDF

Διαβάστε το κείμενο ΕΔΩ

Διαβάστε το κείμενο ΕΔΩ

Μπροστά στις σύγχρονες προόδους στους τομείς της νευροεπιστήμης και της γνωσιακής ψυχολογίας, τίθεται το ερώτημα σχετικά με τη θέση της ψυχανάλυσης στον σύγχρονο κόσμο. Αυτή η θέση υπαγορεύεται από την ίδια τη φύση εκείνου που συνιστά το ψυχαναλυτικό πεδίο, δηλαδή του ασυνειδήτου. Ο ίδιος ο Φρόιντ, ο οποίος υποστήριξε ότι η υπόθεση του ασυνείδητου είναι και θεωρητικά απαραίτητη και πρακτικά δικαιολογημένη, ονόμασε την προσέγγισή του μεταψυχολογία. Στην πραγματικότητα, είναι τέτοια η καινοτομία του φροϋδικού ασυνείδητου που δεν μπορεί παρά να είναι ουσιωδώς ετερο-τοπικό.

Αυτή η καινοτομία, όπως έδειξε με τη διδασκαλία του ο Ζακ Λακάν, είναι εξαιρετικά πολύπλευρη: πρόκειται για μια άνευ προηγουμένου αντίληψη του υποκειμένου, όχι πλέον ως ενοποιητική αρχή της συνείδησης και της αντίληψης, αλλά ως απλή επίπτωση του συμβολικού πεδίου˙ για μια αντίληψη της αιτιότητας (ενορμητικό αντικείμενο-αίτιο της επιθυμίας), η οποία έρχεται σε αντίθεση με οποιαδήποτε προηγούμενη επιστημονική ή φιλοσοφική αντίληψη˙ για μια νέα ηθική, η οποία καθιστά το υποκείμενο υπεύθυνο για την απόλαυσή του και, επομένως, για τα συμπτώματά του˙ για μια αντι-διαισθητική προσέγγιση της σεξουαλικότητας, η οποία θεωρείται μέσα στην αναπόδραστη αμαλγαμάτωσή της με τη γλώσσα και, κατά συνέπεια, ως θεμελιωδώς τραυματική˙ και για μια νέα ερευνητική μεθοδολογία, στο βαθμό που το ασυνείδητο δεν μπορεί να εντοπιστεί αντικειμενικά, αλλά εξαρτάται από τη μεταβίβαση του αναλυόμενου και την επιθυμία του αναλυτή να υπάρχει το ασυνείδητο.

Εφόσον η ψυχανάλυση είναι μια τεχνητή διάταξη, και εφόσον το ασυνείδητο δεν μπορεί να αναχθεί σε μία εγκεφαλική λειτουργία ούτε να αποδοθεί στο νοητικό ή ψυχολογικό πεδίο, η θέση του ασυνείδητου στον κόσμο οφείλει να δημιουργείται ασταμάτητα από τους εν ενεργεία αναλυτές.

Αυτές είναι μερικές από τις θέσεις που ο Γάλλος ψυχαναλυτής Ζακ-Αλέν Μιλέρ, ο σημαντικότερος συνεχιστής της διδασκαλίας του Ζακ Λακάν, διατυπώνει στο βίντεο που μπορείτε να δείτε στο κανάλι Miller TV με ελληνικούς υπότιτλους.

Δείτε το βίντεο ΕΔΩ

ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ την αναρτημένη ανακοίνωση (πόστερ)

.......................

Μέσα σε τούτο το πραγματικό παράγονται σώματα οργανωμένα, τα οποία διατηρούνται μέσα στη μορφή τους. Αυτό εξηγεί το ότι κάποια σώματα φαντάζονται το σύμπαν.

Δεν έχουμε καμία απόδειξη ότι, εκτός από το ομιλ-όν, τα ζώα σκέφτονται πέρα από ορισμένες μορφές, στις οποίες υποθέτουμε ότι είναι ευαίσθητα καθώς αντιδρούν σε αυτές κατά τρόπο προνομιακό. Αυτό δεν είναι λόγος για να φανταζόμαστε εμείς οι ίδιοι ότι ο κόσμος είναι κόσμος το ίδιο για όλα τα ζώα, αν μπορώ να το πω έτσι. Να λοιπόν τι δε βλέπουμε, κάτι που, πράγμα πολύ περίεργο, θέτουν εντός παρενθέσεων οι ηθολόγοι, οι άνθρωποι που μελετούν τα ήθη και τις συνήθειες των ζώων.

Από την άλλη, δεν στερούμαστε αποδείξεων ότι ο κόσμος, ακόμα κι αν η ενότητα του σώματός μας μάς υποχρεώνει να τον σκεφτόμαστε ως σύμπαν, προφανώς δεν είναι κόσμιος [ monde], αλλά μιαρός [im-monde].

Εντούτοις, όλη μας η εμπειρία προκύπτει από την δυσφορία την οποία ο Φρόιντ επισημαίνει ως δυσφορία μέσα στον πολιτισμό.

Αν υπάρχει κάτι εκπληκτικό, είναι το ότι το σώμα συνεισφέρει σε αυτή τη δυσφορία, και μάλιστα με τον τρόπο με τον οποίο ξέρουμε πολύ καλά να ζωντανεύουμε τα ζώα, αν μπορώ να το πω έτσι, όταν τα ζωντανεύουμε με τον φόβο μας. Τι φοβόμαστε; Αυτό δεν σημαίνει απλά – ποια είναι η βάση του φόβου μας; Τι φοβόμαστε; – το σώμα μας. Ιδού τι φανερώνει αυτό το περίεργο φαινόμενο πάνω στο οποίο αφιέρωσα το Σεμινάριο μιας ολόκληρης χρονιάς, και το οποίο αποκάλεσα άγχος.

Μέσα στο σώμα μας, το άγχος τοποθετείται ακριβώς κάπου αλλού από ό,τι ο φόβος. Είναι το συναίσθημα που αναδύεται από την υποψία ότι περιοριζόμαστε στο σώμα μας. Και είναι πολύ περίεργο που η αδυναμία του ομιλ-όντος κατάφερε να φτάσει ως εκεί – ως το σημείο να αντιληφθεί ότι το άγχος δεν είναι ο φόβος ενός οποιουδήποτε πράγματος που μπορεί να ζωντανέψει το σώμα. Πρόκειται για έναν φόβο του φόβου.

 J. Lacan, La Troisième, Navarin, 2021, pp. 39-40.

Μετάφραση από τα Γαλλικά: Γεώργιος Μητρόπουλος

.  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 

Το άγχος, ως κλινικό φαινόμενο και ως φαινόμενο συνυφασμένο με την ανθρώπινη συνθήκη, δηλαδή την κατάστασή μας ως ομιλούντων όντων, συνιστά μια βεβαιότητα, την οποία καλούμαστε να αντέξουμε ή, τουλάχιστον, να διαχειριστούμε. Το άγχος, έλεγε ο Ζακ Λακάν, είναι εκείνο που δεν ψεύδεται ποτέ. Το άγχος είναι λοιπόν φορέας μιας βεβαιότητας. Διερωτόμαστε φυσικά για ποια βεβαιότητα πρόκειται, βεβαιότητα για ποιο πράγμα. Και είναι ακριβώς αυτό, βεβαιότητα για ένα πράγμα, δηλαδή για ένα αντικείμενο. Το αντικείμενο είναι μια κεντρική ψυχαναλυτική έννοια, και είναι ακριβώς η έννοια σε σχέση με την οποία ο Λακάν έκανε μια από τις πιο πρωτότυπες συνεισφορές του εισάγοντας την έννοια του ενορμητικού αντικειμένου, του αντικειμένου α μικρό.

Σήμα του πραγματικού

Το άγχος δεν εξαπατά, είναι σήμα του πραγματικού. Το πραγματικό, αυτό που επιστρέφει πάντα στην ίδια θέση, που είναι αδύνατο να ονομαστεί, να συμβολοποιηθεί, που είναι τραυματικό και, συγχρόνως, άπτεται της απόλαυσης, δηλαδή της ενόρμησης, είναι διαφορετικό για κάθε υποκείμενο. Αλλά κοινό σε πάρα πολλές περιπτώσεις, αν ακολουθήσουμε τον Φρόιντ, είναι ότι το άγχος προκαλείται από μια υπέρμετρη ενορμητική απαίτηση. Μια υπέρμετρη απαίτηση του Αυτό για ικανοποίηση, στην οποία το Εγώ απαντάει με άγχος. Μια υπέρμετρη απαίτηση που έρχεται σε αντίθεση προς την αρχή της ευχαρίστησης. Σε αυτή την υπέρμετρη απαίτηση, σε αυτή την υπερβολή, ο Λακάν προσέδωσε διαστάσεις αντικειμένου, ενός αντικειμένου που κανονικά είναι αδύνατο να εντοπιστεί στο οπτικό πεδίο, που είναι μη κατοπτρικό, που δεν είναι ομόλογο προς τα αντικείμενα που μας περιβάλλουν, που έχει τη δομή ενός μαθηματικού τοπολογικού αντικειμένου, όπως είναι για παράδειγμα μια ταινία του Mœbius. Τα τοπολογικά αντικείμενα, ως γνωστόν, έχουν γεωμετρικές ιδιότητες τέτοιες (π.χ. δεν είναι δυνατό να διακρίνει κανείς το εσωτερικό από το εξωτερικό), ώστε δεν μπορούν να αναπαρασταθούν. Και γι’ αυτό ο Λακάν τα χρησιμοποίησε για να περιγράψει τη δομή του ενορμητικού αντικειμένου, το οποίο όπως θα δούμε ενέχεται στο άγχος. Διότι αυτό που συμβαίνει στο άγχος είναι ότι ένα αντικείμενο έρχεται να καταλάβει μία θέση που κανονικά θα έπρεπε να παραμένει κενή, κενή ένεκα αυτού που στην ψυχανάλυση ονομάζουμε ευνουχισμό. Φυσιολογικά, κάτι λείπει, υπάρχει κάποιο κενό, και αυτό το κενό πρέπει να περαμένει κενό. Διαφορετικά, όπως μπορούμε να δείξουμε σε πληθώρα κλινικών παραδειγμάτων, έχουμε άγχος. Επομένως, για τον Λακάν, το άγχος είναι η έλλειψη όχι ενός αντικειμένου, αλλά έλλειψη μιας έλλειψης, μιας έλλειψης που είναι απαραίτητη για να συγκρατεί, να συγκροτεί και να γαληνεύει τον κόσμο.

Για την ακρίβεια, το μόνο που μπορεί να γαληνέψει τον κόσμο είναι ακριβώς ο αποχωρισμός από αυτό το ενορμητικό αντικείμενο, αποχωρισμός από ένα κομμάτι απόλαυσης του σώματος, ο οποίος αποχωρισμός συμβαίνει εξ αιτίας της γλώσσας, εξ αιτίας του γεγονότος ότι μιλάμε˙ και ο οποίος αποχωρισμός, στην εποχή μας, για λόγους πολιτισμικούς, καθίσταται προβληματικός. Πρόκειται για μια υπερβολή ιδιάζουσα, ακριβώς διότι αυτό το ιδιαίτερο αντικείμενο, το ενορμητικό αντικείμενο, που ο Λακάν ονόμασε αντικείμενο α μικρό, είναι επίσης το αντικείμενο-αίτιο της επιθυμίας. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό, διότι, σε αντίθεση με ότι ισχύει για την ενόρμηση, την απόλαυση και συνακόλουθα για το άγχος, η επιθυμία είναι κάτι για το οποίο μπορεί κανείς να μιλήσει.

Για μια «αποξήρανση» του άγχους

Στο γραφείο του ψυχαναλυτή και του ψυχιάτρου οι άνθρωποι οδηγούνται από διάφορα συμπτώματα, τα οποία μπορεί να συνοδεύονται ή όχι από άγχος. Η διάκριση αυτή ανάμεσα σε σύμπτωμα και άγχος, δεν έχει καθιερωθεί στην σύγχρονη ψυχιατρική, ωστόσο δεν είναι ούτε αυθαίρετη ούτε τυχαία. Προέρχεται από το έργο του Φρόιντ, Αναστολή, σύμπτωμα και άγχος. Αναστολή και σύμπτωμα μπορούν εξίσου να οδηγήσουν κάποιον σε εμάς. Όσο για το άγχος, σήμερα μπορούμε να κάνουμε λόγο για πραγματική επιδημία άγχους. Για κάθε υποκείμενο όμως, το άγχος είναι εκείνο που πρέπει με κάθε τρόπο να αποφευχθεί. Ακόμα και με τον τρόπο μιας αναστολής ή ενός συμπτώματος.

Η φαινομενολογία έχει εδώ την αξία της. Έρχονται στον γιατρό ασθενείς που δεν αναφέρουν άγχος, αλλά διάφορα συμπτώματα: άλλος νοιώθει απελπισία˙ άλλος αίσθημα κενού˙ άλλος υποφέρει από ιδεοληψίες μαζί με εκρήξεις θυμού˙ άλλος πίνει. Σε αρκετές περιπτώσεις έχουμε την αίσθηση ότι το σύμπτωμα βασανίζει τον ασθενή, αλλά συγχρόνως τον προστατεύει από κάτι χειρότερο. Το άγχος δεν ψεύδεται, αλλά το σύμπτωμα μπορεί να ψεύδεται και να εξαπατά, και αυτό μπορεί να προσφέρει μια ανακούφιση μέσα στην οδύνη. Μπορεί να πρόκειται για το μη χείρον, ίσως ακόμα και για μία άμυνα. Ο Φρόιντ μιλάει σαφώς για «αμυντικά συμπτώματα» της υστερίας (1). Αλλά, οφείλουμε να ρωτήσουμε, με ποιον τρόπο εξαπατά ένα σύμπτωμα;

Μπορούμε πάρουμε ως μοντέλο το μικρό Χανς, το αγόρι με την φοβία για τα άλογα, την περίπτωση του οποίου ανέλυσε ο Φρόιντ. Η φοβία για το άλογο ήταν το σύμπτωμα. Και το σύμπτωμα αυτό επέτρεψε στο Χανς να αναστηλώσει την ισχνή πατρική λειτουργία, ώστε να χαλιναγωγήσει και να οριοθετήσει την τρομακτική μητρική απόλαυση, και έτσι να προστατευθεί από το άγχος. Σε αντίθεση με το άγχος, ένα σύμπτωμα υποκρύπτει μία σημαίνουσα άρθρωση και ενέχει την διάσταση της απωθημένης επιθυμίας. Και αυτός είναι ο στόχος μιας αναλυτικής θεραπείας: να επιτρέψει σε ένα υποκείμενο να συγκροτήσει ένα σύμπτωμα, δηλαδή να αρχίσει να ζητάει κάτι, να έχει ένα αίτημα, να αρχίσει να υποθέτει ότι υπάρχει μία γνώση που αφορά την κατάσταση του, γνώση που τοποθετείται στον Άλλο, Α κεφαλαίο, δηλαδή στο ασυνείδητο. Υπό αυτή λοιπόν την έννοια, η ψυχαναλύτρια Ντομινίκ Λοράν, κάνει λόγο για μία εντός της αναλυτικής θεραπείας συμπτωματοποίηση του άγχους, υπό την έννοια της σημαίνουσας ανασυγκρότησής του (2). Η ψυχανάλυση, μας λέει, είναι κατά κάποιο τρόπο μία κατευθυνόμενη φοβία, εννοώντας ότι ένας ασθενής που υποφέρει κατά κύριο λόγο από άγχος πρέπει στη διάρκεια της θεραπείας να μετατραπεί τρόπον τινά σε ένα μικρό Χανς.

Θα επιχειρήσω να το πω διαφορετικά, παραφράζοντας τον Φρόιντ: εκεί που ήταν το άγχος πρέπει να έρθει το σύμπτωμα. Αυτό θυμίζει ασφαλώς τη γνωστή θέση του Φρόιντ σύμφωνα με την οποία «εκεί που ήταν το Αυτό πρέπει να έρθει το Εγώ». Ο Φρόιντ προσθέτει μάλιστα σε αυτή τη θέση του την επεξήγηση ότι πρόκειται για «μια εκπολιτιστική εργασία, σαν την αποξήρανση της λίμνης Ζάιντερ Ζέε (Zuider Zee)». Το παράδειγμα έχει ενδιαφέρον. Πρόκειται για μία λίμνη στην Ολλανδία η οποία αποξηράνθηκε στα χρόνια του Φρόιντ προκειμένου να μετατραπεί σε ξηρά και σιγά-σιγά σε κατοικημένη περιοχή, σε πόλη, σε πολιτισμό. Προτείνω αυτή την εικόνα για να καταλάβουμε τι σημαίνει συμπτωματοποίηση και σημαίνουσα ανασυγκρότηση του άγχους. Θα πρότεινα να μιλήσουμε για αποξήρανση του άγχους μέσω της αναλυτικής θεραπείας. Με τη διαφορά ότι σήμερα η αυξημένη ενορμητική απαίτηση προέρχεται από τον ίδιο τον πολιτισμό. Κατά κάποιο τρόπο, ο πολιτισμός μας δεν βρίσκεται απλά από την πλευρά του Υπερεγώ, το οποίο γνωρίζουμε ότι απαιτεί παραίτηση από ορισμένη απόλαυση, αλλά επίσης από την πλευρά του Αυτό και την απαίτηση για άμεση ικανοποίηση.

Η σύγχρονη εμβύθιση στην απόλαυση

Η ψυχανάλυση ανέκαθεν διατύπωσε τα πορίσματα της λαμβάνοντας υπόψη τον πολιτισμό και σε συνάρτηση με αυτόν. Ο Φρόυντ είχε ορθάνοιχτα τα μάτια του στο γεγονός ότι τα συμπτώματα και το άγχος συμβαίνουν πάντοτε εντός ορισμένου πολιτισμικού πλαισίου, και πιο συγκεκριμένα εκφράζουν μια ορισμένη δυσφορία μέσα στον πολιτισμό. Εξίσου, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε και το γεγονός ότι ο πολιτισμός αλλάζει: ο πολιτισμός σήμερα δεν είναι ακριβώς εκείνος που ήταν στη Βιέννη του 1900. Η Ντομινίκ Λοράν διαπιστώνει ότι ζούμε σε έναν κόσμο ο οποίος, αφενός, «φείδεται ολοένα περισσότερο του νοήματος για να εξηγήσει την ανθρώπινη υποκειμενικότητα», και, αφ’ ετέρου, «εξωθεί στην απόλαυση», κάτι  που έχει ως αποτέλεσμα να αυξάνεται η σχέση του ανθρώπου με το άγχος και, παράλληλα, να «περιορίζεται η σχέση του με το σύμπτωμα ως ίχνος της απώθησης» (3). Μετά την νεωτερική και την μετα-νεωτερική εποχή, μπορεί να χαρακτηριστεί η δική μας ως υπερ-νεωτερική. Είναι η εποχή του ίντερνετ, της γενετικής μηχανικής, της Τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης, εποχή της άμεσης πρόσβασης στην ικανοποίηση, εποχή όπου κυριαρχεί η υπερεγωτική προστακτική της απόλαυσης: Κατανάλωσε! Απόλαυσε! Στην υπηρεσία αυτής της προστακτικής τίθεται κυρίως η ίδια η ψηφιακή επανάσταση, η ταχεία δημιουργία ενός ψηφιακού περιβάλλοντος, το οποίο πρόκειται στο εγγύς μέλλον να είναι, σύμφωνα με την έκφραση του φιλοσόφου Ντέιβιντ Τσάλμερς, «εμβυθιστικό»˙ παραθέτω από πρόσφατη συνέντευξή του: «Όταν μιλάμε για το metaverse, νομίζω ότι η μεγάλη αλλαγή είναι η εμβύθιση, το γεγονός ότι σύντομα θα μπορούμε να βυθιζόμαστε στους εικονικούς κόσμους» (4). Περίπου 30 χρόνια πριν, δηλαδή το 1990, ο ψυχαναλυτής Ζακ-Αλέν Μιλέρ έλεγε σχετικά με την εξέλιξη του σύγχρονου πολιτισμού τα εξής: «Το μονοπάτι που ακολουθεί ο πολιτισμός σήμερα δείχνει ότι το υπερ-απολαμβάνειν όχι μόνο στηρίζει την πραγματικότητα της φαντασίωσης, αλλά τείνει να καταστεί αυτό που στηρίζει την πραγματικότητα ως τέτοια. Αυτό μπορεί να μεταφραστεί, αν θέλετε, σε όρους μιας πραγματικότητας που έχει γίνει φαντασίωση» (5). Ο Μιλέρ έβλεπε από τότε ότι το υπερ-απολαμβάνειν, το οποίο είναι ένας όρος για το ενορμητικό αντικείμενο α, από απόβλητο θα γινόταν στήριγμα της ίδιας της πραγματικότητας, με αποτέλεσμα η πραγματικότητα να γίνεται φαντασίωση.

Αυτό το οποίο σε τελική ανάλυση υπόσχεται η λεγόμενη εικονική πραγματικότητα του μετα-σύμπαντος, η μετα-πραγματικότητα, είναι έναν τρόπο ύπαρξης χωρίς αποχωρισμό, μια ύπαρξη με μηδενικό αποχωρισμό από το ενορμητικό αντικείμενο. Ο κόσμος μας είναι ή τείνει να γίνει ένας θαυμαστός καινούργιος κόσμος εμβύθισης στην απόλαυση, κόσμος πανταχού παρουσίας γκάτζετ, υποκαταστάσιμων υποκατάστατων του ενορμητικού αντικειμένου. Ο Λακάν αφιέρωσε μια ολόκληρη σεμιναριακή χρονιά στο άγχος, και η ανάλυση που κάνει εκεί μάς επιτρέπει να μην εκπλησσόμαστε που αυτός ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος είναι ένας κόσμος μέσα στον οποίο οι άνθρωποι εκφράζουν ολοένα περισσότερο άγχος. Και είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι το άγχος αυτό είναι κάτι  για το οποίο οι ασθενείς που μας επισκέπτονται έχουν να πουν ολοένα λιγότερα πράγματα, σχεδόν είναι απρόθυμοι να μιλήσουν για κάτι άλλο πέρα από το πόσο πολύ το άγχος και οι σωματικές του εκδηλώσεις τούς ταλαιπωρεί και τους δυσκολεύει στην καθημερινότητά τους. Πρόκειται λοιπόν για μία επιδημία άγχους και για μία νέα εκδοχή της δυσφορίας στον πολιτισμό˙ μια δυσφορία που δεν εκδηλώνεται πλέον με τα θορυβώδη και θεαματικά υστερικά συμπτώματα του περασμένου αιώνα, αλλά με άγχος, με συμπτώματα πανικού. Η λέξη πανικός είναι πλέον του συρμού, και βρίσκεται στο στόμα όλων, όπως και το Ζάναξ.

Σπάζοντας τον φαύλο κύκλο με την ψυχανάλυση

Ένα πράγμα που μας διδάσκει η ψυχανάλυση είναι ότι όσο περισσότερο υπακούμε στο υπερεγώ τόσο αυτό, αντί να γαληνεύει, θεριεύει, οι απαιτήσεις του αυξάνονται. Η μοντέρνα εποχή είχε ως επακόλουθο την έκπτωση της αυθεντίας, των μεγάλων αφηγήσεων και τον μαρασμό του πατέρα, του Οιδίποδα. Αλλά η εποχή της πατριαρχίας ήταν και μια δεξαμενή συμβολικών ταυτίσεων˙ η παρακμή της έχει ως αποτέλεσμα μια παρακμή των συμβολικών εφεδρειών που έχουν στη διάθεσή τους οι σύγχρονοι άνθρωποι. Στην υπερμοντέρνα εποχή, τείνουμε πια, όπως είδαμε, σε μια πραγματικότητα-φαντασίωση, την οποία θα τολμούσα να αποκαλέσω πραγματικότητα-πορνό.

Αυτή τη στιγμή, μπορούμε μόνο κάποιες διαπιστώσεις να κάνουμε: διαπιστώνουμε την άνοδο στο κοινωνικό ζενίθ του ενορμητικού αντικειμένου α μικρό, το οποίο ο Λακάν περιέγραψε ως συγχρόνως υπέρ-απόλαυση και απόρριμμα. Επίσης, το γεγονός ότι οι άνθρωποι, τα άτομα, οι ασθενείς, τα υποκείμενα, βρίσκονται αντιμέτωπα με ένα άγχος το οποίο αδυνατούν να συμβολοποιήσουν. Ο Λακάν περιέγραψε τον σύγχρονο καπιταλισμό ως ένα ανατροφοδοτούμενο κύκλο που δεν υπάρχει κάτι να τον σταματήσει, ως μια αέναη υπερεγωτική λειτουργία. Η ψυχανάλυση, αντιθέτως, έχει την αντίθετη λειτουργία, καθώς εισάγει την δυνατότητα ενός εμποδίου σε αυτό τον φαύλο κύκλο, και την δυνατότητα αποχωρισμού από το αντικείμενο-απόρριμμα, το οποίο απόρριμμα στο τέλος μιας ανάλυσης αποδεικνύεται ότι είναι ο ίδιος ο αναλυτής. Έτσι, ως επίλογο, θα επικαλεστώ την αισιόδοξη όσο και ποιητική θέση της ψυχαναλύτριας Rose-Paule Vinciguerra, την οποία παραθέτω: «η τρομερή βεβαιότητα του άγχους μπορεί να δώσει τη θέση της σε ένα «μπορείς να ζεις, μπορείς να ζεις με βάση την επιθυμία σου, μη λέγοντας ψέματα στον εαυτό σου, δηλαδή μην κάνοντας το άγχος σου σήμα ενός θεού, αλλά σήμα του πιο ιδιαίτερου που υπάρχει μέσα σου, και το οποίο είναι ευθύνη σου και το οποίο είναι η απόλαυσή σου» (6).

1. S. Freud, SE, XX, pp. 88-89.
2. Dominique Laurent, Inhibition, symptome et angoisse, aujourd’hui, La Cause Freudienne, 2004/3, no 58, pp. 56-59.
3. Στο ίδιο.
4. https://www.kathimerini.gr/culture/562006483/o-nt-tsalmers-stin-k-ti-einai-pragmatikotita/
5. Jacques-Alain Miller. « Jouer la partie », La Cause du Désir, 2020/2 No 105, pp. 17-29. Πρόκειται για σεμιναριακές παραδόσεις του έτους 1990 υπό τον γενικότερο τίτλο «Λακανικός προσανατολισμός: το συμπόσιο των αναλυτών».
6. R.-P. Vinciguerra, Pour ou contre la petite pédagogie cruelle, La Cause Freudienne, 2005/1 No 59, pp. 21-22.

Διαβάστε το άρθρο του Γεώργιου Μητρόπουλου ΕΔΩ

ΜΕΡΟΣ ΙΙ: ΔΙΑΣΤΡΟΦΗ

Θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι το σχήμα που περιγράψαμε υπονοεί ότι μπορούμε να θεωρήσουμε ως ισοδύναμα την ηθική βούληση, την βούληση της ηθικης συνείδησης, την οποία ο Φρόιντ ονομάζει υπερεγώ, και την βούληση απόλαυσης. Όταν ο Λακάν γράφει το κείμενό του «ο Καντ με τον Σαντ», όταν φέρνει κοντά μεταξύ τους τον φιλόσοφο της κατηγορικής προσταγής και τον συγγραφέα που δάνεισε το όνομά του σε μία διαστροφή που είναι το υπόδειγμά του, το κάνει ακριβώς για να δείξει την ισοδυναμία της ηθικής βούλησης και της βούλησης απόλαυσης. Ακολουθώντας τον Φρόιντ, μπορούμε να πούμε ότι αυτή η βούληση βρίσκεται στο επίκεντρο της οδού του πολιτισμού, αλλά εντούτοις ότι το να σχεδιάσουμε την οδό της ψυχανάλυσης θα ήταν το να βάλουμε το “d” της επιθυμίας [désir] του αναλυτή στη θέση του “V” της βούλησης [volonté] απόλαυσης και της ηθικής βούλησης. Ο Λακάν κατέληξε στο να γράψει τον τύπο της διαστροφικής επιθυμίας, της βούλησης απόλαυσης, τοποθετώντας τον διαστροφικό στη θέση του αντικειμένου α και διαιρώντας τον Άλλο ως υποκείμενο˙ κατέληξε επίσης να γράψει τη θέση του αναλυτή με τον ίδιο τρόπο, ιδιαίτερα στο σχήμα του για τον αναλυτικό λόγο.

(ΣΧΗΜΑ 2, στο τέλος του κειμένου)

Αυτό που θα συμπλησίαζε τον διαστροφικό και τον αναλυτή είναι το ότι, κατά μία έννοια, και οι δύο γίνονται όργανα του Άλλου. Ωστόσο, υπάρχει μία σύγχυση που πρέπει να αποφευχθεί. Και τούτο, για έναν απλό λόγο: ο διαστροφικός χειρισμός κυριαρχείται από το V της βούλησης απόλαυσης ή της ηθικής βούλησης, από την καθαρή βούληση που για τον Καντ είναι ο πρακτικός λόγος. Αλλά ίδιον αυτού του χειρισμού, εκείνο που τον καθιστά κυριολεκτικά διαστροφικό τοποθετώντας τον στο επίκεντρο του πολιτισμού, είναι η αέναη κίνηση που τον εμψυχώνει.

Μπορούμε να ταυτίσουμε διαστροφή και πολιτισμό υπό την αιγίδα ενός υπερεγώ, του οποίου ο πιο θεμελιώδης τύπος είναι: Απόλαυσε! Πρόκειται για αυτό που δείχνει ο Φρόιντ. Η λειτουργία του πολιτισμού είναι ενδογενώς διαστροφική˙ η παραίτηση από την απόλαυση την οποία μοιάζει να υπερασπίζεται είναι στην πραγματικότητα μια προστακτική, που η ίδια τρέφεται από την απόλαυση της παραίτησης. Θέλω να αναδείξω εδώ αυτό τον χαρακτήρα της αέναης κίνησης που μοιάζει να βρίσκεται στο επίκεντρο του πολιτισμού.

Αντιθέτως, αν και ο λόγος το αναλυτή εκκινεί από έναν παρόμοιο τύπο, η διαφορά είναι ακριβώς ότι αρθρώνεται, όχι ως αέναη κίνηση, αλλά ως ένας λόγος. Η έννοια του λόγου, σφυρηλατημένη από τον Λακάν, βρίσκεται στον αντίποδα της αέναης κίνησης. Αυτό που ο Λακάν ονομάζει λόγο, περιλαμβάνει στο κύκλωμά του έναν φραγμό. Αυτό μας υποχρεώνει να διακρίνουμε την επιθυμία του αναλυτή από την βούληση απόλαυσης. Η επιθυμία του αναλυτή προβάλλει εμπόδιο σε αυτό το κύκλωμα, υποτίθεται πως προβάλλει εμπόδιο στην εγκαθίδρυση αυτού του κυκλώματος. Αποτελείται από δύο στοιχεία της σημαίνουσας αλυσίδας που χωρίζονται από έναν φραγμό, κατά τρόπο ώστε να έχουμε ως παραγωγή τα σημαίνοντα της ταύτισης, και όχι μια επιστροφή στο σημείο εκκίνησης.

(ΣΧΗΜΑ 3, στο τέλος του κειμένου)

Αυτός ο τύπος συνεπάγεται την περατότητα της αναλυτικής διαδικασίας. Η αέναη κίνηση είναι άπειρη, αλλά η επιθυμία του αναλυτή μπορεί να τοποθετηθεί μόνο σε ένα σχήμα που περιλαμβάνει μια περατότητα. Η επιθυμία του αναλυτή ως αποφασισμένη επιθυμία, δεν είναι ανάξια του να συγκριθεί με την διαστροφική βούληση απόλαυσης, υπό τον όρο ότι θα αρθρωθεί σε έναν λόγο, δηλαδή ότι σε αυτό το σχήμα θα τεθεί όπως αρμόζει ο φραγμός.

Εδώ, εισάγεται για την ψυχανάλυση ένα πρόβλημα, το οποίο ο Φρόιντ, συγγραφέας της Δυσφορίας στον πολιτισμό, δεν παραγνώρισε, αλλά έγραψε το «Περατή και μη περατή ανάλυση». Επισημαίνει λοιπόν μια εντύπωση μη περατότητας στην ψυχανάλυση. Το σχήμα της βούλησης απόλαυσης, ευρισκόμενο επί το έργον στο επίκεντρο του πολιτισμού, μολύνει την αναλυτική εμπειρία, η οποία τίθεται σε κίνδυνο από μια αέναη κίνηση. Πρόκειται για την απώτατη δυσκολία επί της οποίας ο Φρόιντ θέτει το δάχτυλο μέσα στο έργο του. Η επιθυμία του αναλυτή, η οποία υποτίθεται ότι εισάγει σε έναν λόγο που περιλαμβάνει έναν φραγμό, είναι ανίσχυρη να εμποδίσει την μεταμόρφωση αυτού του κυκλώματος που είναι η ίδια η αρχή του ατελείωτου, και αυτό στο βαθμό που η επιθυμία του αναλυτή υποκύπτει στην απόλαυση της ανάλυσης, στην απόλαυση της ανάλυσης για το υποκείμενο. Εδώ δικαιολογείται ο όρος αδιέξοδο, με τον οποίο ο Λακάν μετέφρασε τη φροϋδική δυσφορία.

Ποιο είναι το αδιέξοδο του πολιτισμού; Το διογκούμενο αδιέξοδο του πολιτισμού έχει να κάνει με την αέναη κίνηση του υπερεγώ. Καταλαβαίνουμε καλά τι επιτρέπει να την θεωρήσουμε ως αδιέξοδο σε σχέση με ό,τι μπορεί κανείς να ελπίζει από την αναλυτική εμπειρία, δηλαδή ένα πέρασμα , το οποίο δεν είναι ούτε διογκούμενο ούτε συρρικνούμενο, αλλά περατώνει μια διαδικασία. Στο επίκεντρο της φροϋδικής διάγνωσης για τον πολιτισμό βρίσκεται αυτή η κίνηση του κυκλώματος, η οποία, αντί για ένα πέρασμα, επιδέχεται μόνο το να μην σβήνει ποτέ. Η έκφραση απόλαυση της ανάλυσης, που έχω προτείνει, το μεταφράζει αυτό στην απλούστερη μορφή του: εδώ, η ανάλυση θέτει σε κίνδυνο την ίδια την αποστολή της ψυχανάλυσης.

(Συνεχίζεται)

Μετάφραση:

Γεώργιος Β. Μητρόπουλος, Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπευτής

Στην blog στην ιστοσελίδα της Σχολής διαβάζουμε μεγάλη ποικιλία κειμένων ψυχαναλυτών, αλλά και σχετικά αποσπάσματα από τον Λακάν και τον Φρόιντ. Οι γλώσσες είναι Αγγλικά και Γαλλικά.

ΜΕΡΟΣ Ι: ΑΕΝΑΗ ΚΙΝΗΣΗ

Ζακ-Αλέν Μιλέρ *

Η θέση του Φρόιντ ήταν ότι υπάρχει μια αντινομία ανάμεσα στον πολιτισμό και την ψυχανάλυση. Το ερώτημα είναι λοιπόν, πώς δομούνται τόσο η οδός του πολιτισμού, όσο και εκείνη της ψυχανάλυσης;

Ο Φρόιντ χαρακτηρίζει την οδό του πολιτισμού μέσω του υπερεγώ. Για εκείνον, η οδός του πολιτισμού σημαδεύεται από την ηθική του υπερεγώ, που είναι μια θεραπευτική απόπειρα εντός του πολιτισμού. Η ηθική του υπερεγώ είναι μια θεραπευτική που έχει ως αρχή της αυτό που μπορούμε να μεταφράσουμε με το υπαναχωρώ από την επιθυμία μου. Ιδού τι μεταδίδεται στο υποκείμενο προκειμένου αυτό να μπορέσει να ζήσει μέσα στον πολιτισμό. Αλλά ο Φρόιντ μας οδηγεί να ανακαλύψουμε πώς αυτή η θεραπευτική της δυσφορίας, του υπαναχωρώ από την επιθυμία μου, για παράδειγμα αυτή της συμμόρφωσης προς την ομάδα, είναι επίσης το ίδιο το ελατήριο της δυσφορίας. Αυτή είναι η φροϊδική ανακάλυψη. Να υπαναχωρώ από την επιθυμία μου, αυτή είναι η μετάφραση εκείνου που ο Φρόιντ ονομάζει Triebverzicht, παραίτηση από την ενόρμηση.

Εντούτοις, ο Φρόιντ δείχνει ότι η παραίτηση από την απόλαυση της ενόρμησης, μακράν του να γαληνεύει τις απαιτήσεις του υπερεγώ, δεν κάνει τίποτε άλλο από να τις ενισχύει. Ο Φρόιντ απομονώνει την περίπτωση του υπερεγώ που ασκείται πάνω στις ενορμήσεις, που τις κάνει να παραιτούνται από κάθε απαίτηση ικανοποίησης, να αποχωρίζονται από μία πλεονάζουσα απόλαυση που θα εμείς θα την γράψουμε ως α, μια συμπληρωματική απόλαυση που ο Λακάν αποκαλεί υπερ-απολαμβάνειν. Αλλά αυτή η συμπληρωματική απόλαυση το υπερεγώ το τρέφει επίσης, το υπερεγώ την ιδιοποιείται. Λέγοντας ότι τρέφει το υπερεγώ εννοούμε ότι δεν υπάρχει φραγμός. Όμως, αυτή η αποκηρυγμένη απόλαυση δεν είναι χαμένη για τους πάντες. Την ιδιοποιείται το υπερεγώ προκειμένου να μεγαλώσει ακόμα περισσότερο. Γνωρίζουμε πώς θεμελιώνεται εκείνη η αναλογία που θέτει ο Λακάν ανάμεσα σε αυτή την πλεονάζουσα απόλαυση και αυτό που ο Μαρξ αποκαλεί υπεραξία. Μέσα στο κύκλωμα του υπερεγώ, δεν υπάρχει ένας φραγμός που να εμποδίσει αυτή την αποχωρισμένη απόλαυση να επιστρέφει στο υπερεγώ.

(ΣΧΗΜΑ 1 στο τέλος του κειμένου)

Πώς θα μπορούσαμε να μεταφράσουμε κλινικά αυτό το κύκλωμα του υπερεγώ; Πώς να μεταφράσουμε αυτή την ιδιοποίηση εκ μέρους του υπερεγώ αυτής της πλεονάζουσας απόλαυσης;

Μπορούμε να μεταφράσουμε αυτό το κύκλωμα με βάση τον τύπο που ιχνογραφεί σχεδόν πλήρως τιους τύπους του Φρόιντ στο Αναστολή, Σύμπτωμα, Άγχος, δηλαδή: απολαμβάνω την παραίτηση από την απόλαυση. Αυτός ο τύπος διατηρεί ακέραιη την αξία του στην ανάλυση του συμπτώματος. Κατά πρώτον, το σύμπτωμα μπορεί να θεωρηθεί ότι ενσαρκώνει μια παραίτηση από την απόλαυση. Αρκεί να πάρετε ένα σύμπτωμα αναστολής για να σχηματίσετε μια ιδέα – εξάλλου, ο Φρόιντ αρχίζει από εκεί το βιβλίο του. Αλλά, σε μία δεύτερη προσέγγιση, το σύμπτωμα, το οποίο μοιάζει να ενσαρκώνει την παραίτηση από την απόλαυση, αποκαλύπτεται ως φορέας μιας απόλαυσης.

Ας προσέξουμε τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της κίνησης που υπάρχει σε αυτό το σχήμα που μεταφράζει την ανακάλυψη του Φρόιντ. Έχουμε εκεί μια αέναη κίνηση, καθώς αυτό που παράγεται είναι συγχρόνως και εκείνο που τροφοδοτεί τον κύκλο. Υπάρχει μια ανακύκλωση. Σε αυτό το σχήμα, η ανακύκλωση του απορρίμματος παράγει ως αποτέλεσμα μια αέναη κίνηση, την οποία δεν σταματάει κανένας φραγμός, και αυτό μας επιτρέπει να την ονομάσουμε κύκλωμα του υπερεγώ. Κατά τον Φρόιντ, αυτή η κίνηση απαντάται στο επίκεντρο της οδού του πολιτισμού, αυτού δηλαδή που εκείνος αποκαλεί πολιτισμό. Σε σχέση λοιπόν με αυτή τη διάγνωση, με αυτή την κλινική του πολιτισμού, ο Φρόιντ σχεδιάζει την οδό της ψυχανάλυσης, η οποία είναι η οδός του ελεύθερου συνειρμού, και από την οποία προσδοκά ότι αυτή θα χαλαρώσει τη λαβή του υπερεγώ. Η οδός της ψυχανάλυσης έχει φτιαχτεί για να διαλύσει αυτό τον διαστροφικό μηχανισμό. Ας παρατηρήσουμε ότι, αυτό, η αγγλική Σχολή, οι κλαϊνικοί, το ερμήνευσαν αμέσως ως μία οδό επιτρεπτικότητας [permissivité], ενώ ο Φρόιντ τονίζει ότι και αυτή επίσης η οδός της ψυχανάλυσης περιλαμβάνει μια παραίτηση. Στην πραγματικότητα, πάντοτε τόνιζε ότι η οδός της ψυχανάλυσης περιλάμβανε μια παραίτηση – παραίτηση από τις ταυτίσεις, παραίτηση από το εν-ελλείψει-είναι που δικαιολογεί και επικαλείται αυτές τις ταυτίσεις.

(Συνεχίζεται)

Μετάφραση από τα Γαλλικά:
Γεώργιος Μητρόπουλος, Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπευτής

* Δημοσιεύτηκε ως: Jacques-Alain Miller, « Jouer la partie », La Cause du Désir, 2020/2 No 105, pp. 17-29. Πρόκειται για απόσπασμα από τις σεμιναριακές παραδόσεις του Μιλέρ του έτους 1990 υπό τον γενικότερο τίτλο «Λακανικός προσανατολισμός: το συμπόσιο των αναλυτών». Εδώ, μεταφράζονται αποσπάσματα από τις σελίδες 23-28 του κειμένου.

Σήμερα, η θέση της ψυχανάλυσης είναι εδραιωμένη σε όλο τον κόσμο, όπως φαίνεται από την ύπαρξη παγκόσμιων ψυχαναλυτικών ενώσεων και εταιριών που αριθμούν ως μέλη δεκάδες χιλιάδες κλινικούς.

Οι ενδείξεις της ψυχανάλυσης

Η ψυχανάλυση είναι μια θεραπευτική μέθοδος για όλους. Μπορεί κανείς να υποφέρει από άγχος ή αϋπνία˙ από κρίσεις πανικού ή φοβίες˙ από εμμονές ή τάσεις φυγής˙ από «νεύρα» ή εκρήξεις θυμού˙ από αίσθημα κενού ή συναισθηματικές μεταπτώσεις˙ από θλίψη ή αίσθημα ματαιότητας˙ από διαπροσωπικές δυσκολίες ή αίσθημα μοναξιάς˙ από ανορεξία ή βουλιμία: ο καθένας μπορεί να απευθυνθεί σε έναν ψυχαναλυτή, έστω και αν, παράλληλα, λαμβάνει άλλου είδους θεραπεία για το πρόβλημά του, για παράδειγμα μια φαρμακευτική αγωγή.

Η ψυχαναλυτική μέθοδος

Η ψυχανάλυση είναι μία μαιευτική μέθοδος˙ βοηθάει έναν άνθρωπο που υποφέρει να μάθει κάτι ουσιαστικό όχι μόνο για αυτό που τον βασανίζει, αλλά κυρίως για τον εαυτό του, για τη ζωή του, για ό,τι τον έχει ενδεχομένως τραυματίσει. Προχωρώντας σε μία αναλυτική θεραπεία, ανακαλύπτουμε κατά κανόνα ότι το αρχικό μας σύμπτωμα κρύβει βαθύτερα, σοβαρότερα ζητήματα, συναισθηματικά, διαπροσωπικά, υπαρξιακά που χρειάζεται να αντιμετωπιστούν. Σε αυτό διαφέρει η ψυχανάλυση από όλες τις άλλες θεραπείες: δεν αρκείται στην κορυφή του παγόβουνου...

H ψυχανάλυση δεν είναι μια εύκολη διαδικασία, καθώς προϋποθέτει την ενεργό εμπλοκή του θεραπευόμενου. Από τον τελευταίο όμως απαιτεί μόνο ένα πράγμα, να αφεθεί ελεύθερος και να μιλήσει για τον εαυτό του, τη ζωή του, να πει την ιστορία του πόνου του. Δεν υπάρχει πρόγραμμα ή ατζέντα σε αυτά που θα πει, ούτε ο ψυχαναλυτής θα υποδείξει ασκήσεις ή τεχνικές. Κυρίως, δεν υπάρχει καμία ηθική κρίση, δεν υποστηρίζεται καμία νόρμα, δεν εκφράζεται κανένα «πρέπει» στην ψυχανάλυση. Κάθε αναλυόμενος αντιμετωπίζεται στην ενικότητά του. Αλλά πρέπει να έχει τη διάθεση να ανακαλύψει κάτι για αυτό που τον ταλαιπωρεί, να αποκτήσει σχετικά με αυτό μία γνώση.

Η ψυχανάλυση απαιτεί δέσμευση, συνέπεια και επιμονή. Πηγαίνει κανείς στο γραφείο του αναλυτή ξανά και ξανά, βδομάδα τη βδομάδα. Πολλοί άνθρωποι επιλέγουν να συνεχίζουν την ανάλυσή τους για χρόνια. Η ψυχανάλυση δεν είναι χάπι που προσφέρει άμεση ανακούφιση. Η βοήθεια όμως που μπορεί να προσφέρει είναι μακροπρόθεσμη, ουσιαστική και μόνιμη, καθώς δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια ουσιαστική αλλαγή στη ζωή ενός ανθρώπου.

Η ηθική της ψυχανάλυσης

Η ψυχανάλυση διαφέρει από όλες τις άλλες θεραπευτικές πρακτικές κατά το ότι απευθύνεται σε πάσχοντα άτομα που, συγχρόνως, είναι και υπεύθυνα υποκείμενα. Κάνοντας ψυχανάλυση, αναγνωρίζει κανείς την απόσταση που χωρίζει τα μέσα που επιλέγει από τους σκοπούς που θέτει στη ζωή. Αυτή η απόσταση είναι ό,τι, στην ψυχανάλυση, ονομάζουμε ασυνείδητο. Για να γίνει αυτό, χρειάζεται να αρχίσει κανείς να αναγνωρίζει σιγά σιγά αυτό που συνιστά την ιδιαίτερη ανεπίγνωστη επιθυμία του, αλλά και αναλάβει την ευθύνη του για αυτήν. Η ψυχανάλυση δεν είναι απελευθέρωση της επιθυμίας, αλλά δέσμευση σε αυτήν. 

Ο αναλυτής, από την πλευρά του, έχει ευθύνη να ακούσει μέσα στο λόγο του αναλυόμενου την παρουσία ενός άλλου νοήματος, που διαφεύγει της προσοχής και που δεν είναι το κοινώς εννοούμενο. Επιτρέπεται έτσι στον αναλυόμενο να βρει τη δική του υποκειμενική λύση κινητοποιώντας τα δικά του ψυχικά και νοητικά μέσα. Πρόκειται για μια λύση που δεν είναι προβλέψιμη από πριν, που  δεν υπακούει σε πρότυπα και συνταγές, αλλά είναι σύμφωνη με την επιθυμία του υποκειμένου.

Γεώργιος Μητρόπουλος, Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπευτής

Πέρα από απλή ανακούφιση

Η ψυχανάλυση ως πρακτική ασχολείται με οτιδήποτε κάνει έναν άνθρωπο να αισθάνεται ότι η ζωή του «πάει στραβά» . Έτσι, μπορεί να βοηθήσει εκεί που δεν βοηθούν άλλες μέθοδοι, ψυχοθεραπευτικές ή φαρμακολογικές. Η ψυχανάλυση αποβλέπει στην ανακούφιση από συμπτώματα που ταλαιπωρούν, για παράδειγμα άγχος, κρίσεις πανικού, κεφαλαλγίες, έμμονες ιδέες. Όμως δεν περιορίζεται σε αυτήν –η ψυχανάλυση δεν είναι απλώς παυσίπονο.

Η ψυχανάλυση θέτει υπό συζήτηση την ίδια την έννοια της θεραπείας, της υγείας, της προσαρμογής, της κανονικότητας. Για την ψυχανάλυση το ζητούμενο είναι «να μάθουμε κάτι για το ασυνείδητό μας, δηλαδή να αρχίσουμε να αναλαμβάνουμε την ευθύνη για ένα μέρος τουλάχιστον από την οδύνη που βιώνουμε» . Πολλά από τα ψυχικά συμπτώματα έχουν σχέση με τις εμπειρίες μας, τα τραύματά μας, τις αναμνήσεις μας, με πράγματα που νομίζουμε ότι τα έχουμε ξεχάσει, αλλά παραμένουν καταχωνιασμένα κάπου στο μυαλό μας. Η ψυχανάλυση μάς βοηθάει να αρχίσουμε μία διαδικασία αναψηλάφησης όλων των παραπάνω, και να ανακαλύψουμε τη δική μας, προσωπική και λυτρωτική αλήθεια. Ο Φρόιντ έγραφε ότι «η ψυχανάλυση βοηθάει να υπάρξει συμφωνία ανάμεσα στις πράξεις μας και στους σκοπούς που επιδιώκουμε» . Η συμφωνία αυτή κάθε άλλο παρά δεδομένη είναι στη ζωή μας! Καθώς το ψυχικό σύμπτωμα συχνά δεν είναι παρά η κορυφή ενός παγόβουνου που μας δυσκολεύει στη ζωή μας, πολλοί άνθρωποι αποφασίζουν πως έχουν να ωφεληθούν σε όλους τους τομείς της ζωής τους, συνεχίζοντας την ψυχανάλυση ακόμα και μετά την ύφεση των συμπτωμάτων τους, για μήνες ή και για χρόνια.

Η θεραπευτική ιδιότητα της ομιλίας

Η ψυχανάλυση είναι μία διαδικασία κατά την οποία δύο άνθρωποι, ο αναλυόμενος και ο αναλυτής, ανταλλάσσουν λόγια. Ο αναλυόμενος μιλάει, και αναφέρεται σε πράγματα που τον απασχολούν, σε γεγονότα πρόσφατα ή παλιά, σε αναμνήσεις, σε επιθυμίες, σε στεναχώριες, σε προβλήματα. Ο αναλυτής ακούει με προσοχή, προσπαθεί να κατευθύνει τις σκέψεις του αναλυόμενου, του επισημαίνει κάποια σημεία, του προσφέρει εξηγήσεις για κάποια από αυτά. Μπορεί αυτή η διαδικασία να θεραπεύσει έναν άνθρωπο; Ας μην υποτιμούμε την δύναμη που έχουν τα λόγια. Αρκεί να θυμηθούμε τη δύναμη που έχουν στη δουλειά μας, στο σχολείο όταν ακούμε το δάσκαλο, στην εκκλησία, στην πολιτική, στο σπίτι όταν μιλάμε με τους γονείς μας, στα παραμύθια, στην ποίηση, στον έρωτα . . . Στην ψυχανάλυση λοιπόν τα λόγια θεραπεύουν, κυρίως μάλιστα τα λόγια του ίδιου του ασθενή!

Ο αναλυόμενος εκμυστηρεύεται τις σκέψεις του, ακόμα και τα όνειρά του, σε ένα πρόσωπο προς το οποίο αναπτύσσει έναν ιδιαίτερο τύπο εμπιστοσύνης, σε μία διαδικασία δίχως ακροατές. Σιγά-σιγά καταλαβαίνει ότι ανάμεσα στις σκέψεις του, που αρχικά μοιάζουν με χάος, κάποιες ξεχωρίζουν από τις άλλες, έχουν μεγαλύτερη σημασία, και ο ψυχαναλυτής βρίσκεται εκεί για να επισημάνει αυτές ακριβώς τις σκέψεις.

Όταν μιλάει το ασυνείδητο…

Ένα παράδειγμα είναι οι παραδρομές του λόγου, τα ολισθήματα της γλώσσας. Ο λαός ξέρει πολύ καλά ότι «γλώσσα που σφάλλει, λέγει την αλήθεια». Η ψυχανάλυση είναι ακριβώς αναζήτηση μίας αλήθειας. Μικρά ολισθήματα της γλώσσας μας, αλλά και των πράξεών μας: συνήθως, όταν λέμε κάτι κατά λάθος, ή όταν κάνουμε κάτι κατά λάθος, δεν είναι από τύχη, αλλά υπάρχει ένα άγνωστο ψυχικό αίτιο που μας σπρώχνει σε αυτά τα μικρά λάθη. Μέσα από αυτά τα μικρά λάθη προσπαθεί να ακουστεί κάτι που παραμένει κρυμμένο μέσα μας, για παράδειγμα, μια κρυφή, ασυνείδητη, επιθυμία.

Ένα άλλο παράδειγμα είναι τα όνειρα. Και πάλι, ο λαός έχει αντιληφθεί ότι τα όνειρα που βλέπουμε έχουν κάποια σχέση με τις επιθυμίες μας. Γι’ αυτό, λέμε, για παράδειγμα, αναφερόμενοι σε κάποιο πράγμα, ότι «αυτό δεν το σκέφτηκα ούτε στα πιο τρελά μου όνειρα». Όμως, ποιες είναι οι επιθυμίες που κρύβονται πίσω από τα όνειρά μας; Αυτές κατά κανόνα έχουν σχέση με πρόσφατα περιστατικά που μας έχουν απασχολήσει, αλλά πάντοτε παίζουν σημαντικό ρόλο και επιθυμίες που τις έχουμε από πολύ παλιά, ακόμα και από την παιδική μας ηλικία. Τα όνειρα έχουν λοιπόν ένα νόημα που έχει σχέση με τη ζωή μας, ένα νόημα που κατά βάθος το ξέρουμε, μόνο που, κατά κανόνα, δεν ξέρουμε ότι το ξέρουμε –είναι κρυμμένο! Η ψυχανάλυση, λοιπόν, μοιάζει με μία μαιευτική μέθοδο, που μας βοηθάει να φέρουμε στην επιφάνεια αλήθειες κρυμμένες μέσα μας, και αυτό έχει αποτέλεσμα θεραπευτικό.

Τέλος, τα ίδια τα ψυχικά συμπτώματα που μας ταλαιπωρούν δεν είναι δίχως νόημα (όπως για παράδειγμα το συνάχι), έστω κι αν παίρνουν τη μορφή σωματικών συμπτωμάτων, όπως κεφαλαλγίες ή ταχυκαρδίες. Τα ψυχικά συμπτώματα, όπως και τα ολισθήματα της γλώσσας ή τα όνειρα που βλέπουμε στον ύπνο μας, έχουν κι αυτά ψυχικό νόημα, δηλαδή έχουν στενή σχέση με τη ζωή μας. Η ψυχανάλυση προσπαθεί όχι μόνο να θεραπεύσει τα συμπτώματα, αλλά και να τα εξηγήσει· βλέπει το σύμπτωμα σαν ένα αίνιγμα, που ο ασθενής καλείται να λύσει με τη βοήθεια του γιατρού, προκειμένου να απαλλαγεί από αυτό και να γίνει καλά. Μόνο που, λύνοντας αυτό το αίνιγμα, ο ασθενής κερδίζει πολύ περισσότερα από απλή ανακούφιση: κερδίζει κάτι που μπορεί να έχει θετικό αντίκτυπο σε όλες τις πτυχές της ζωής του.

Η ψυχανάλυση δεν στοχεύει τελικά μια υποτιθέμενη ιδανική ισορροπία ή ευτυχία· εξάλλου, κάτι τέτοιο στην πραγματικότητα δεν υπάρχει –ούτε η ψυχική σύγκρουση μπορεί να απαλειφθεί ποτέ εντελώς, ούτε όμως και όσα κάνουν κάθε υποκείμενο μοναδικό και ανεπανάληπτο . Το θεραπευτικό αποτέλεσμα μπορεί λοιπόν να είναι «ένας διαφορετικός, λιγότερο ανόητος, τρόπος να τα βγάζουμε πέρα με την αδυναμία, τη μοναξιά, τα προβλήματα της ανθρώπινης κατάστασης» .

Γεώργιος Μητρόπουλος, Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπευτής

Βιβλιογραφία:

Jacques Lacan, There can be no crisis of psychoanalysis (1974), https://www.versobooks.com/blogs/1668-there-can-be-no-crisis-of-psychoanalysis-jacques-lacan-interviewed-in-1974.

Gustavo Dessal, The Spark of a Desire Can Transform a Subject, a Community, a Country, Hurly-Burly 11, 2014.

Σ. Φρόιντ, Μεταψυχολογικά κείμενα του 1915, μτφρ. Λ. Αναγνώστου, Αθήνα: Επίκουρος, 2005.
Σ. Φρόιντ, Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση, μτφρ. Λ. Αναγνώστου, Αθήνα: Επίκουρος, 1996.

Πώς διαγιγνώσκεται η κατάθλιψη

Το πρώτο βήμα για την ορθή αντιμετώπιση της κατάθλιψης είναι βεβαίως η διάγνωσή της. Η κατάθλιψη παρουσιάζει διάφορα συμπτώματα, τα οποία αναφέρει ο ίδιος ο ασθενής, αλλά και εκδηλώσεις τις οποίες αντιλαμβάνεται το στενό περιβάλλον του. Ο άνθρωπος που πάσχει από κατάθλιψη έχει χαρακτηριστικά κακή διάθεση κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας για μεγάλο αριθμό ημερών· θέλει να κλαίει, και κάνει άσχημες σκέψεις· έχει χάσει το ενδιαφέρον του, ακόμη και για πράγματα που άλλοτε τον ευχαριστούσαν· δεν έχει ενέργεια και σωματικές δυνάμεις για τις συνήθεις του δραστηριότητες· έχει διαταραχή στην όρεξη για φαγητό, στον ύπνο, στη σεξουαλικότητα· δυσκολεύεται να συγκεντρώσει τη σκέψη του· θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο και τον κατηγορεί άδικα για κακό που δεν έχει διαπράξει· ενδέχεται να έχει παράλογες ιδέες, να ακούει παράξενα πράγματα· τέλος, μπορεί να νοιώθει τόση απελπισία, ώστε να θέλει να δώσει τέλος στη ζωή του –και, δυστυχώς, είναι γεγονός ότι, χωρίς θεραπεία, ο κίνδυνος της αυτοκτονίας για ορισμένους σοβαρά καταθλιπτικούς ασθενείς είναι πολύ υπαρκτός, και συνιστά τον κυριότερο λόγο νοσηλείας

Ποιες είναι οι αιτίες της κατάθλιψης

Κάθε χρόνο ένας στους 15 ανθρώπους προσβάλλεται από κατάθλιψη· και ένας στου 6 ανθρώπους θα δοκιμάσει στη διάρκεια της ζωής του αυτή την ιδιαίτερα δύσκολη κατάσταση . Η κατάθλιψη είναι επίσης πολύ συχνή στην τρίτη ηλικία. Ο ψυχίατρος, ο οποίος δέχεται στο ιατρείο του έναν άνθρωπο με συμπτώματα κατάθλιψης, οφείλει κατ’ αρχάς να λάβει λεπτομερές ιστορικό από τον ασθενή, και να σημειώσει αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό κατάθλιψης ή άλλων ψυχικών παθήσεων, αν υπάρχει προηγούμενο ψυχιατρικό ιστορικό, αν υπάρχουν σωματικά νοσήματα ή λήψη φαρμάκων ή άλλων ουσιών. Ο ψυχίατρος οφείλει να αποκλείσει ορισμένες καταστάσεις που μοιάζουν με κατάθλιψη χωρίς να είναι, ή που προκαλούν κατάθλιψη, αλλά απαιτούν ξεχωριστή θεραπεία. Το πένθος είναι μια φυσιολογική κατάσταση που μοιάζει πολύ με την κατάθλιψη, αλλά και έχει σημαντικές διαφορές. Η διάκριση μπορεί να γίνει βάσει πολύ συγκεκριμένων κλινικών κριτηρίων . Επίσης, υπάρχει μια πλειάδα σωματικών παθήσεων, όπως παθήσεις του θυρεοειδούς, άλλες ορμονικές διαταραχές, καρδιολογικές κ.ά. παθήσεις που μπορεί να προκαλούν κατάθλιψη ή να επιβαρύνουν και να δυσκολεύουν τη θεραπεία της κατάθλιψης, αν δεν λάβουν την απαιτούμενη θεραπεία. Συχνά η κατάθλιψη συνδέεται με χρήση ναρκωτικών ουσιών και συχνότερα με κατάχρηση αλκοόλ και αλκοολισμό. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το πρόβλημα της εξάρτησης θα πρέπει να εκτιμηθεί και να αντιμετωπιστεί εκ παραλλήλου με την αντιμετώπιση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας.

Επίσης, η κατάθλιψη μπορεί να εκδηλωθεί σε εγκύους ή σε γυναίκες που έχουν γεννήσει (επιλόχειος κατάθλιψη). Τέλος, η προσωπικότητα του ασθενή· οι συνθήκες της ζωής του· τυχόν ψυχοπιεστικά γεγονότα όπως είναι η ανεργία, το διαζύγιο, μια σοβαρή σωματική ή άλλη ψυχική πάθηση· οι επιπτώσεις της πανδημίας που τις ζούμε όλοι˙, όλα αυτά θα πρέπει να λαμβάνονται πάντοτε υπ’ όψη και αποτελούν τη βάση για την ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση, η οποία θα πρέπει να συνοδεύει τη φαρμακοθεραπεία. Έτσι, ερχόμαστε στην θεραπευτική αντιμετώπιση της κατάθλιψης.

Πώς θεραπεύεται η κατάθλιψη

Η κατάθλιψη, εφ’ όσον είναι σοβαρή ή χρονίζουσα, αντιμετωπίζεται κατ’ αρχάς με χορήγηση από τον ψυχίατρο φαρμάκων, τα οποία ονομάζονται αντικαταθλιπτικά φάρμακα. Σήμερα διαθέτουμε πολλά τέτοια φάρμακα που είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά και πολύ ασφαλή. Έχει βρεθεί ότι στον εγκέφαλο του καταθλιπτικού ασθενή υπάρχουν σοβαρές βιοχημικές μεταβολές, οι οποίες συνδέονται με τα συμπτώματα της κατάθλιψης. Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα διορθώνουν αυτές τις βιοχημικές διαταραχές, αποκαθιστώντας τη διάθεση και την ενεργητικότητα του ατόμου στο πρότερο φυσιολογικό. Τα συνηθέστερα χρησιμοποιούμενα αντικαταθλιπτικά φάρμακα ονομάζονται εκλεκτικοί αναστολείς της επαναπρόσληψης της σεροτονίνης (π.χ. φλουοξετίνη, σερτραλίνη κ.ά.), αλλά υπάρχουν και άλλες κατηγορίες αντικαταθλιπτικών .

Σύμφωνα με τις πλέον έγκυρες πρόσφατες κατευθυντήριες οδηγίες, η κατάθλιψη που είναι ήπιας βαρύτητας και πρόσφατης έναρξης δεν αντιμετωπίζεται φαρμακευτικά, αλλά με μέτρα όπως ενεργός παρακολούθηση της κατάστασης, σωματική άσκηση και ψυχοθεραπεία .

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί γενικά απαραίτητο συμπλήρωμα κάθε βιολογικής θεραπείας της κατάθλιψης. Λιγότερο σοβαρές περιπτώσεις κατάθλιψης μπορούν επίσης να αντιμετωπιστούν μόνο με ψυχοθεραπεία, οπωσδήποτε όμως υπό ψυχιατρική παρακολούθηση. Η συζήτηση σκέψεων και συναισθημάτων του ασθενή σε συνθήκες απόλυτης εχεμύθειας και εμπιστοσύνης, επιτρέπει στον ασθενή να νιώσει ανακούφιση και ασφάλεια, αλλά και στον ψυχίατρο να κατανοήσει τις ιδιαίτερες ανάγκες του ατόμου που έχει απέναντί του, και να ανταποκριθεί σε αυτές θεραπευτικά. Η ψυχανάλυση, η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία αποτελούν διάφορες μορφές ψυχοθεραπείας, οι οποίες αυξάνουν σημαντικά την αποτελεσματικότητα των φαρμακευτικών θεραπειών .

Η θεραπεία της κατάθλιψης κατά κανόνα διαρκεί αρκετούς μήνες. Μετά την ύφεση των συμπτωμάτων και τη διακοπή της φαρμακοθεραπείας, πολλοί ασθενείς επιλέγουν να συνεχίσουν την ψυχοθεραπεία, ως τρόπο να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό τους και τους γύρω τους, και να βελτιώσουν διάφορες πτυχές της ζωής τους.

Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι, μολονότι η κατάθλιψη αποτελεί μια σύγχρονη μάστιγα που ταλαιπωρεί σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού, και μάλιστα σε περιόδους κρίσης, είναι μια κατάσταση που μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά, αρκεί να απευθυνθεί κανείς στον κατάλληλο ειδικό. Μερικές φορές μάλιστα, αυτή η τόσο δύσκολη και βασανιστική για τον ασθενή και τους οικείους του κατάσταση, μπορεί να αποτελέσει, μετά τη θεραπεία της και υπό κατάλληλες προϋποθέσεις, την αφετηρία για σημαντική βελτίωση στη ζωή και στις διαπροσωπικές σχέσεις του ατόμου.

Γεώργιος Μητρόπουλος, Ψυχίατρος-Ψυχοθεραπευτής

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM-5). American Psychiatric Pub, 2013.

Waraich P et al. "Prevalence and incidence studies of mood disorders: a systematic review of the literature." The Canadian Journal of Psychiatry 49.2 (2004): 124-138.

Fava M. "Diagnosis and definition of treatment-resistant depression." Biological psychiatry 53.8 (2003): 649-659.

The Maudsley Prescribing Guidelines in Psychiatry, 14th Edition, 2021, σ. 305.

Karyotaki E et al. "Combining pharmacotherapy and psychotherapy or monotherapy for major depression? A meta-analysis on the long-term effects." Journal of Affective Disorders 194 (2016): 144-152.